»» پایگاه خبری و اطلاع رسانی جــارچی
عکس خبری فال روزانه تعبیر خواب دانلود آهنگ امروز : يكشنبه 10 ارديبهشت 1396
ku

چرا در یک جامعه باید اینقدر از نزول خواری (گیرنده و دهنده) یا ربا پرهیز شود؟

بخش اول

چرا ربا جنگ با خداست؟

تاریخچۀ ربا                            

در طول تاریخ ، ربا همواره در میان همۀ جوامع ـ اعم از دینی و غیر دینی ـ به عنوان یکی از آفت‏های مهم حیات اقتصادی وجود داشته است؛ در حالی که ربا از نظر همه ادیان و در میان همه ملل، ناپسند و رباخوار مطرود و ملعون بوده است.

«ویل دورانت» معتقد است که رباخواری با نرخ سالانه در حدود پانزده تا سی و پنج درصد، چهارهزار قبل از میلاد مسیح(ع) جریان داشته است. در بابل نیز ، رباخواری امری رایج بوده است. در مصر باستان هم، «بوخوریس» که از پادشاهان سلسلۀ بیست وچهارم فراعنه بود ، قانونی وضع کرد که به موجب آن، مجموع سود حاصل از ربا نمی‏بایست از اصل سرمایه بیشتر می‏شد.1

گرچه از مستندات تاریخی هویداست که مسألۀ ربا همواره در میان همۀ جوامع در همۀ ادوار مطرح بوده، اما به یقین می‏توان گفت که ربا پس از انقلاب صنعتی غرب، بشدت اوج گرفت و رشد کرد.

منع ربا در ادیان ابراهیمی

چون ربا انحراف از روابط سالم و طبیعی است، همیشه صاحبان شرایع اصیل ، آن را تحریم نموده اند. در تورات دربارۀ رباخواری آمده : «اگر مالی را به یکی از بندگانم قرض دادی ، مانند رباخواران با او برخورد نکن و از او سود نگیر. به بیگانه می‏توانی قرض دهی اما برادرت را به سود قرض مده». 2

در دین مسیحیت ، ربا به طور مطلق حرام شمرده شده است . در کتاب عهد جدید آمده: «اگر هنگام قرض دادن امید به نفع و سود داشته باشید ، این قرض دادن به هیچ وجه مایۀ فضیلت نیست . پس کارهای نیک انجام دهید و قرض بدهید اما انتظار سود نداشته باشید ؛ در این صورت ثواب فراوانی خواهید داشت». 3

در اسلام نیز با ادلۀ اربعه یعنی کتاب، سنت، عقل و اجماع ـ که ان‏شاءالله در آینده بیان خواهد شد ـ ربا حرام شمرده شده است. قرآن کریم با اشاره و تنبیهات خاص، آثار مخرب روحی وپیامدهای خطرناک ربا را بیان نموده است.

ربا از دیدگاه اندیشمندان

دانشمندان بصیر و آگاه نیز، رباخواری را منشأ ظلم، بردگی، بروز طبقات مخاصم و انقلاب‏های خونین اعلام کرده‏اند:

«ارسطو» از فلاسفۀ بزرگ یونان قدیم، رباخواری را بشدت نکوهش کرده و آن را از زشت‏ترین کارها شمرده است. 4

گروهی از علمای اقتصاد غرب نیز آن را برای بقای اجتماع زیانبخش تلقی کرده اند که «کینز» و «هاورد» از پیشکسوتان این گروه از علما محسوب می‏شوند. 5

با همۀ این نصوص دینی و بیانات اقتصادی و آثار شوم و مشهود آن ، پس از انقلاب صنعتی که پرتو ایمان از سرزمین غرب غروب کرد ، رباخواری به صورت آراسته و گسترش یابنده از لوازم این نظام جدید گردید .

یهودیان سودپرست با آن همه تحریم و توصیۀ تورات ، چنان در بهره کشی از ملل تخصص یافتند و پیش رفتند که به خودی و بیگانه رحم نکردند . آن ها رشته های اقتصادی هر کشوری را که در آن جای یافتند ، به دست گرفتند .      

رهبران مسیحی که بر طبق پند مسیح(ع) ربا را حرام و رباخوار را ملحد و پلید می‏دانستند و از کفن و دفن و نماز خواندن بر او خودداری می‏کردند، قانون ربا را در کشورهای مسیحی به رسمیت شناختند. کنائس نیز از آن پیروی کردند و پاپ نهم  (1860 م.) فتوای حلیت آن را داد.

این جریانات منجر شد که ربا در کشورهای اسلامی نیز رایج شده و مسلمان نماها آن را با تغییر نام ، مشروع و قانونی ساختند و گرفتار وام های آن شدند .

چگونگی رشد ربا پس از انقلاب صنعتی

پس از انقلاب صنعتی غرب ، درهای رباخواری از هر سو گشوده شد . در نتیجه ربا در متن زندگی اقتصادی درآمد . بانک های بزرگ جای دکه های محدود صرافی را گرفت و سرمایه داران آزمند در آن ها شریک  و هم دست شدند . آن از این دستگاه های جذب ثروت ، پمپ و لوله هایی تا اعماق زندگی مردم و ملت ها گذارده و پیش بردند .

با چنین قدرت ونفوذ اقتصادی ، همۀ دستگاه های تولید و تجارت و حکومت ، چون مهره هایی به دست این سرمایه داران درآمد که با اشارۀ سرانگشتان آنان جابه جا و زیر و رو می شوند.

سرمایه‏داران رباخوار ، برای جذب سود خالص و بی رنج ، از روش های متعددی استفاده می کنند . مهم ترین این روش ها عبارتند از : ترویج عقاید پوچ به وسیلۀ وسایل تبلیغاتی مدرن و مجهز و وابسته کردن جوامع اقتصادی به خود .

1 ـ ترویج عقاید پوچ به وسیۀ وسایل تبلیغاتی مدرن  و مجهز : سرمایه داران رباخوار با وسایل تبلیغاتی مدرن و مجهز و عواملی که دارند ، به سنن ، افکار و اخلاق می تازند تا مردم وملت ها را هر چه بیشتر پست ، آلوده و تجمل پرست کنند و راه بهره کشی خود  را هموار سازند .

این امر سبب می شود که ارزش های اصیل معنوی ، اخلاقی و انسانی در میان مردم کم رنگ شده و در عوض ارزش های مادی و امیال نفسانی در انظار مردم جلوۀ زیبایی نماید . از آن جا که ثروت عامل بسیار مهمی برای رسیدن به این  امیال و غرایز نفسانی است ، این امر سبب می شود که مردم از هر طریق ، چه صحیح و چه ناصحیح ، در پی کسب ثروت باشند . یکی از راه های بسیار مهمی که مردم برای رسیدن به ثروت به آن تمسک می جویند ، روی آوردن به سرمایه داران و وام گرفتن از آن ها و پرداخت ربا می باشد .

2 ـ وابسته کردن جوامع ضعیف اقتصادی به خود: پس از انقلاب صنعتی که قدرت به دست سرمایه داران افتاد ، آن ها هرگاه و بی گاه در کشورهای دیگر آتش جنگی می افروزند و بر آن مسلط می شوند . آن ها در هر کشوری که دست می یابند ، نخست با چهرۀ تعاون و سرمایه گذاری نمودار می‏شوند و با وام های کم بهره ، دام های خود را می گسترانند و بازار معاملات را رونقی می‏بخشند و اقتصاد چشمگیری پدید می آورند تا سرمایه‏داران محلی را به دام اندازند.

سپس بهره ها را کم کم بالا می برند و باز برای به بند کشیدن کسانی که به هر جهتی از ربا فرار می کنند ، بهره را می کاهند . هم چنین پیوسته و بر طبق نقشۀ دقیق و هدف بهره کشی که دارند ، سودها را به سوی چاه های آزمند خود سرازیر می کنند .

آن ها از این طریق در هر شهر ، ده ، کوی و برزن دهانه‏ها و شبکه‏های شکارشان را باز و گسترش می‏دهند و همۀ نیروهای مادی وانسانی را در اختیار خود می گیرند و با تراکم وام‏ها و افزایش بهره‏ها، پشت ملت‏ها را که خداوند مستقیم آفریده ، خم می کنند و زیر بارهای سنگین خود می برند و اقتصادشان را بی پایه ومایه می گردانند .

از سوی دیگر ، دولت ها برای نگهداری این دستگاه ها و فروع و شاخه های آنان ، نیازمند بودجه ها و مالیات های سنگین می شوند و دست نیاز خود را به سوی همان می‏گشایند. بدین ترتیب نیز ، آخرین چوب حراج بر سرمایه های مادی و معنوی و ملی زده می‏شود. این همان مضاعف بودن ربا است که قرآن درباره آن می‏فرماید:« يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً 6 ؛ اى اهل ايمان! ربا را كه سودهاى چند برابر است نخوريد». 7

اقسام ربا

ربا در لغت

در بیشتر کتاب های لغوی نظیر لسان العرب و مجمع البحرین ، ربا به معنای «زیادی» آمده است . ابن منظور در لسان العرب دربارۀ واژۀ ربا می نویسد : « ألأصل فیه الزیادة من ربا المال إذا زاد أو ارتفع  ؛ معنای ربا در اصل ، زیادی است . وقتی گفته می شود «ربا المال» یعنی: «مال زیاد شد و رشد کرد».

در قرآن نیز ، ربا به همین معنا در چندین آیه به کار رفته است . در آیۀ « يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ يُرْبِي الصَّدَقات1 ؛ خدا ربا را نابود مى‏كند، و صدقات را فزونى مى‏دهد. »2

«یُربِی » از ریشۀ « رَبَیَ » و در معنای لغوی به کار رفته است. هم چنین ربا در آیات 17 / رعد ، 92 / نحل ، 5 / حج نیز به معنای لغوی به کار رفته است.

ربا در اصطلاح

برای تعیین حد ربا از نظر اصطلاحی و شرعی ، اختلافات فراوانی بین مذاهب گوناگون اسلامی و حتی بین عالمان  هر مذهب وجود دارد . ریشۀ اصلی این اختلافات از اختلاف منابع استنباط و روش استنباط نشأت می گیرد . برخی از مذاهب ، فقط از چهار منبع کتاب ، سنت ، عقل و اجماع در استنباط احکام فقهی استفاده می کنند . بهضی دیگر ، به ظاهر آیات و روایات تمسک می کنند . تعدادی از مذاهب اسلامی نیز ، دایرۀ استنباط را از منابع چهارگانه گسترده تر گرفته ؛ از مثل قیاس نیز استفادۀ فراوانی در کشف احکام فقهی می‏کنند. عالمان هر مذهب نیز، از ادلۀ شرعی مربوط به ربا ، برداشت‏های گوناگونی داشته‏اند که موجب دیدگاه‏های گوناگونی در تعیین معیار ربا و تقسیم‏بندی انواع ربا شده است .

دیدگاه های گوناگون مذاهب اسلامی در تعیین معیار ربا

1 ـ عده ای از علمای اهل سنت یعنی علمای مذهب ظاهری که با قیاس  به طور مطلق مخالف هستند ،  ربا را فقط در اشیاء شش گانۀ طلا ، نقره ، گندم ، جو ، خرما ، و نمک منحصر می‏دانند.

2 ـ  گروهی دیگر از علمای اهل سنت ، فقط کالاهایی  که متعلق زکاتند را ربوی می‏شمارند.

3 ـ مذاهب دیگر اهل سنت نیز با تکیه بر قیاس ، ملاک هایی را برای اشیاء و اموال ربوی برداشت کرده و آن را تعمیم داده‏اند. شافعی‏ها طعام بودن را ملاک ربوی بودن قرار داده، طلا ونقره را نیز ربوی می‏شمارند. بنا بر نظر حنبلی ها و حنفی ها ، ربا در اشیایی جاری است که مکیل و موزون باشد. مالکی‏ها علت حرمت را اتحاد جنس ، خوراکی بودن وقابل ذخیره کردن گفته‏اند.

4 ـ مشهور نزد فقیهان شیعه این است که مکیل و موزون و هم جنس بودن ، ملاک ربا است.

دیدگاه‏های گوناگون مذاهب اسلامی در تقسیم بندی انواع ربا

در تقسیم بندی انواع ربا نیز بین مذاهب و عالمان اسلامی اختلاف نظر فراوانی وجود دارد . در این قسمت به چند نمونه از این اختلاف نظرها اشاره می کنیم .

1 ـ «امام فخر رازی» ربا را به دو قسم "فضل (نقد)" و "نسیه" تقسیم می‏کند. ربای فضل آن است که به طور مثال، یک من گندم با دو من گندم معامله شود. ربای نسیه که در جاهلیت مرسوم بوده ، بدین  صورت است که مالی به صورت ربوی به شخصی قرض داده می‏شود . اگر وام گیرنده در زمان بازپرداخت نتواند آن مال را بپردازد ، در مقابل بالابردن نرخ ربا به او مهلت می دهند .

2 ـ «ابن قیم» نیز ربا را به دو قسم جلی و خفی تقسیم می‏کند. "ربای جلی" در نسیه و "ربای خفی" در معامله‏هایی که کالاهای همجنس مبادله می‏شوند تحقق می‏یابد. به نظر وی ربای جلی حرام و ربای خفی مکروه است .

3 ـ «عبدالرحمن جزیری» نیز ربا را به سه نوع تقسیم کرده است: نخست "ربای فضل" که در کالاهای همجنس جاری می‏شود. دوم "نسیه" که همان ربای دوران جاهلیت بوده است. سوم "ربای ید" که در کالاهای هم جنس که به نحو نقدی و یکی بیشتر از دیگری باشد مبادله می‏شود.

4 ـ مشهرر نزد فقیهان شیعه ، تقسیم ربا به ربای معاملی و ربای قرضی است که هر دو حرام شمرده شده است.

بررسي نزول‏خواري و ربا

رباي قرضي و رباي معاوضي چيست؟

همانگونه که گفته شد مشهور نزد فقیهان شیعه، تقسیم ربا به ربای معاوضه و قرضی است. در این مجال به توضیح این دو قسم می‏پردازیم:

الف ) ربای معاوضه

ربای معاوضه دارای سه شرط است. اگر این سه شرط در معامله ای جمع شود، ربای معاوضه تحقق می‏یابد ؛ اما اگر هر یک از این شرایط سه گانه مفقود شود، ربای معاوضه تحقق نمی یابد. این سه شرط عبارتند از:

1 ـ جنس، مکیل یا موزون باشد و معدود نباشد . مانند شیر که با پیمانۀ « لیتر» خرید و فروش می شود و یا مانند گندم که موزون است و مثلا با کیلو معاوضه می گردد . بنابراین در اشیاء شمردنی مانند لباس و وسایل منزل ، ربای معاوضه نیست.

2 ـ دو جنس هم وزن نباشند ، بلکه وزن یکی بیشتر از دیگری باشد ؛ مثل این که یک کیلو گندم داده و دو کیلو گندم پس گرفته شود ، هر چند اولی از نوع مرغوب و دومی نامرغوب باشد.

3 ـ طرفین معامله از یک جنس باشد ؛ مثل این که گندم را در مقابل گندم بدهد .

لازم به ذکر است که گسترۀ ربای معاوضه بسیار وسیع است ؛ به گونه ای که در همۀ معاوضات جاری می شود . مرحوم صاحب جواهر(ره) در این زمینه مانند سایر فقها بحث مفصلی دارد و می گوید: "مشهور نزد فقها این است که ربای معاوضه اختصاص به بیع ندارد و شامل هر معاوضه‏ای می‏شود".

ب ) ربای قرضی

در تعریف و حرمت ربای قرضی ، اختلافی بین فقیهان نیست و آیات و روایات فراوانی بر حرمت آن دلالت دارد . امام خمینی ـ ره ـ در کتاب تحریر الوسیله در تعریف ربای قرضی می‏فرمایند: «هر گونه زیادی که در قرض شرط شود ، اعم از این که آن زیادی عین وکالا باشد ؛ مثل ده درهم در مقابل دوازده در هم ، یا عمل باشد ؛ مثل ده درهم در مقابل ده درهم و دوختن لباسی ، یا انتفاع و منفعت بردن باشد ؛ همانند ده درهم در مقابل ده درهم و انتفاع از شی ء ای که نزد مقرض به رهن گذاشته است . یا آن که زیادی صفت باشد ؛ چنان که شرط کند در مقابل شی ء کهنۀ قرض داده شده ، تازۀ آن را دریافت کند. در ربای قرضی فرقی بین کالاهای مکیل ، موزون ، معدود و مشاهد نیست».

ذکر این نکته نیز ضروری به نظر می رسد که زیادی در قرض وقتی حرام است که هنگام قرض شرط شود ؛ اما اگر چنین شرطی در بین نباشد و قرض گیرنده هنگام بازپرداخت قرض ، اضافه بپردازد ، این زیادی حرام نیست . روایات فراوانی بر این امر دلالت دارند، بلکه برخی روایات بر استحباب زیادی دلالت دارند ، در صورتی که قرض‏دهنده به شرط زیادی قرض ندهد.

عنوان «زیادی» در روایات ربای قرضی ، عنوان عرفی است؛ یعنی چیزی را که عرف آن را در قرض زیادی به شمار آورد، ربا و حرام خواهد بود؛ وگرنه زیادی و ربا شمرده نمی شود. به طور مثال، اگر قرض دهنده شرط کند که شیء قرض داده شده را هنگام بازپرداخت در محلی غیر از مکان قرض داده شده به مقروض تحویل دهد، از نظر عرف زیادی و ربا به شمار نمی‏رود.

خطرات ربای قرضی

از دو قسم مذکور ربا، ربای قرضی اهمیت بیشتری دارد؛ چون در دنیای امروز و دیروز شدیدا محل حاجت و ابتلاء بوده و هست، در حالی که ربای معاوضه چندان محل ابتلاء نیست . به همین دلیل، غالب آیات و روایات تحریم ربا ، ناظر به ربای قرضی است.

مثلا در آیۀ شریفۀ  «وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُون 1  ؛ و اگر توبه كرديد، اصل سرمايه‏هاى شما براى خود شماست [و سودهاى گرفته شده را به مردم بازگردانيد] كه در اين صورت نه ستم مى‏كنيد و نه مورد ستم قرار مى‏گيريد»2 ناظر به ربای قرضی است. اساسا این آیه در مورد عموی پیامبر(ص) و ربای قرضی نازل شده است.

همچنین در آیۀ شریفۀ « يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ يُرْبِي الصَّدَقات 3 ؛ خدا ربا را نابود مى‏كند، و صدقات را فزونى مى‏دهد»4 نیز ناظر به ربای قرضی است. زیرا «ربا» در این آیه در مقابل « صدقات » ذکر شده که متناسب با صدقه، ربای قرضی است.

همچنین بعضی از آیات دیگر و بسیاری از روایات باب ربا نیز ناظر به ربای قرضی است. علاوه بر این، تفاوت‏های اساسی میان ربای معاوضی و ربای قرضی وجود دارد که خطرات ربای قرضی را بیشتر آشکار می‏سازد. مهم‏ترین این تفاوت‏ها عبارتند از:

1. ربای قرضی، "اکل مال به باطل" است (یعنی "ثروت بادآورده و نامشروع" است). اما در ربای معاوضه، رباخوار فعالیت اقتصادی می‏کند و معامله‏ای انجام می‏دهد و به اصطلاح مفتخواری نمی‏کند.

2. ربای قرضی سبب جلوگیری مردم از کارهای اقتصادی سازنده است اما  ربای معاوضه، مانع از فعالیت‏های اقتصادی سازندۀ مردم نمی‏شود.

3. ربای قرضی مصداق بارز ظلم است . زیرا رباخوار همواره سود خالص می‏برد، بی آن که کار مفیدی انجام دهد و این نمونۀ بارز ظلم است. اما این امر در رابطه به ربای معاوضی صادق نیست.

4. ربای قرضی منجر به تعطیلی کارهای خیر و نیکوکاری می شود. زیرا ربای قرضی در برابر قرض الحسنه قرار دارد. اما ربای معاوضی این گونه نیست.

5. ربای قرضی با اصل فلسفۀ تشکیل پول ، مخصوصا پول های کاغذی منافات دارد. زیرا در این نوع ربا ، پول از واسطۀ کالا بودن خارج و تبدیل به کالا می‏شود. اما ربای قرضی با این فلسفه در تناقض نیست ؛ چون اساساً در ربای معاوضی ، معاملۀ جنس به جنس است.

در نتیجه : با توجه با این مستندات و دلایل ، به یقین می توان گفت که خطر ربای قرضی به مراتب بیشتر از ربای معاوضی است.

ادامه دارد .....

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

پی ‏نوشت‏ها:

1ـ ربا و تورم ، احمد علی یوسفی ، ص 101 .

2 ـ همان ، ص 102 .

1ـ بقره ( 2 ) آیۀ 276 .

2 ـ ترجمۀ قرآن استاد انصاریان.

 منبع اصلی: ربا و تورم ، احمد علی یوسفی

4 ـ همان ، ص 101 .

5 ـ خطوط اساسی اقتصاد اسلامی، آیت‏الله محمدباقر صدر و محمد ابوالمسعود ، ترجمۀ عبدالصاحب ماندگاری ، ص 36 .

6 ـ آل عمران ( 3 ) آیۀ 130 .

7 ـ ترجمۀ قرآن استاد انصاریان.

 تفسیر پرتوی از قرآن ، آیت الله سید محمود طالقانی(ره)، ج 1 و 2 ، صص 265 ـ 262  

1ـ بقره ( 2 ) آیۀ 279 .

2 ـ ترجمۀ قرآن استاد انصاریان.

3 ـ  بقره ( 2 ) آیۀ 276 .

4ـ ترجمۀ قرآن استاد انصاریان.

ربا و بانکداری اسلامی ، آیت الله ناصر مکارم شیرازی.

------------------------------

فاطمه محمدی




*** بیشتر ***
ارسالی از   گروه جارچی   1396/02/10 | بازدید : 2060
ربا,حکم-شرع,سود,نزول,شراکت,
در صورت تمایل انتقادات , پیشنهادات و نظرات خود را از « اینـــجا » ارسال فرمایید